Richard Sennett writes:

I leave it to the reader to judge if the self-fulfillment promised by the IPhone is better that that made by nude swimming.

You see, in the days Richard Sennett was young, nude swimming, like drugs, was also a political statement, an act of rebellion. Now, with the thriumph of capitalism, we have the IPhone. Using it seems to be the opposite of a political statement. It’s on the contrary a-political and superficial. Something for children and all of us who refuse to grow up.

What a snobbery! The self-fulfillment of the IPhone came not in the place of nude swimming. It came on top of it. Everyone who wants to swim nude as an act of rebellion can still do so. However, I doubt if there are many youngsters who really want to. But, frankly, this group of nude swimming rebels wasn’t that big in Sennet’s time either. Nothing has changed much in that regard.

On the other hand the group who can now benefit of all those wonderfull new technologies created by capitalism is huuuuuge. If we got 1 rebel from 100 nude swimmers and 1 rebel out of 100 IPhone users we still have more rebels because the group is many times bigger. So even from Sennet’s view the contemporary times are much better than the days of nude swimming.

And of course if there still aren't many rebels maybe it's because there isn't much to rebel against.

De inspiratie voor deze blogpost dank ik aan LVB.net.

Stel, ik neem een foto van een bekend monument. Laten we zeggen : het Atomium. Ik neem die foto met mijn eigen fototoestel. Ik sluit de geheugenkaart met de foto erop, aan op mijn computer, en zet zo de foto op mijn weblog.

Mag ik dat zomaar?

Het lijkt de normaalste zaak van de wereld. De foto is mijn eigen creatie. Al het werk dat in de creatie van die foto zit, is van mij. Bovendien heb ik de foto tot stand gebracht en online geplaats met apparatuur die ik op legitieme manier heb verworven. Het fototoestel, de geheugenkaart, de computur: het is allemaal mijn eigendom.

En toch hebben anderen een zeg over mijn creatie. Over mijn arbeid. En over het gebruik dat ik maak van mijn eigendom.

Er bestaat immers zoiets als portretrecht, een vorm van auteursrecht. De architect van het Atomium, André Waterkeyn, is intussen al lang overleden, maar zijn erfgenamen behouden nog geruime tijd reproductierechten op het Atomium. En dat gaat ver. Het betreft niet zomaar het letterlijk kopiëren van het Atomium (begin daar maar aan!). Zelfs het maken van een foto valt daaronder.

En dus moet iedereen die een foto van het Atomium maakt en reproduceert, afdokken aan de vzw Atomium, die intussen de rechten heeft overgekocht van de familie-Waterkeyn. 

Natuurlijk heeft de heer Waterkeyn ook wel zijn arbeid gestoken in het ontwerpen van het Atomium. Ik weet niet of hij daar een royale vergoeding voor heeft gekregen, maar als dat zo was, zal ik de laatste zijn om hem dat te misgunnen. Wie weet heeft hij wel een deel van die vergoeding kunnen nalaten aan zijn erfgenamen.

Maar dat het daarmee niet ophoudt, gaat er bij mij niet in. Via het portretrecht legt hij (of erger nog, zijn familie, die met de creatie van het Atomium niks te zien hebben) nu een claim op het werk en de eigendom van anderen. Het eigendomsrecht van anderen wordt in dit geval geschonden.

Wat de foto is en blijft mijn eigendom. De filosoof John Locke stelde lang geleden dat eigendomsrechten onstaan door arbeid te vermengen met "iets"’. Wanneer ik bijvoorbeeld een stuk klei neem, wordt dat stuk mijn bezit. Ik heb immers mijn arbeid vermengd met dat stuk klei. Omdat ik het klei nu bezit, kan ik het vervreemden. Verkopen bijvoorbeeld aan de hoogste bieder. Door deze marktransactie verschuift de eigendom en dus ook de eigendomsrechten naar de koper van de klei.

Terug naar de foto. Die foto is gecreërd geworden door het vermengen van mijn arbeid met mijn fototoestel. Het feit dat de inspanning hiervoor minimaal is (drukken op de knop, geheugenkaart aansluiten op computer, nog een klik hier en daar) terwijl de heer Waterkeyn wellicht vele inspannende dagen heeft gewerkt aan het ontwerp van het Atomium doet niet  ter zake. Dat feit speelt enkel een rol bij de hoogte van de beloning of vergoeding die voor een creatie betaald wordt. Maar het doet niets af van het ontstaan van eigendomsrechten. De foto is mijn creatie en dus mijn eigendom en de vzw Atomium heeft daar geen rechten op.

In de alledaagse praktijk helaas, is de situatie precies omgekeerd. De wetgever stelt onomwonden dat de vzw Atomium eigendomsrechten kan claimen op mijn foto van het Atomium. En zoals Luc Van Braekel heeft opgemerkt, geen enkele rechtbank heeft tot nu toe ook maar één fotograaf in het gelijk gesteld, bij weigering tot betaling.

Conclusie:

1) intellectuele eigendomsrechten zijn géén natuurlijke eigendomsrechten maar een creatie van de staat;

2) ergo, zogezegd intellectuele eigendomsrechten kunnen een schending vormen van echte natuurlijke eigendomsrechten.

Zoals wanneer iemand een foto neemt van het Atomium.

He may have saved capitalism but still the answer is a resounding no:

If liberalism’s core doctrine is that, given institutional adherence to the rights of life, liberty, and property, civil society can be counted on by and large to run itself, and if the showcase example in liberalism’s brief is the undirected market economy’s capacity to function satisfactorily, then the “Keynesian Revolution” signaled the abandonment of liberalism.

(...)

Authentic liberalism has traditionally harbored a deep distrust of state agents, on the grounds that they lack competence or detachment or both. Keynes’s airy reliance on economic experts whose sage advice would be put into effect by self-denying politicians flies in the face of this wholly warranted suspicion and all of the historical and theoretical evidence supporting it. In contemporary terms, it contradicts the teachings associated with the school of public choice.

(...)

The state, according to Keynes, will even decide on the optimal level of population. Regarding eugenics, Keynes at times gave the appearance of indecision: “the time may arrive a little later when the community as a whole must pay attention to the innate quality as well as to the mere numbers of its future members”. At other times, he was quite definite: “The great transition in human history” will begin “when civilized man endeavors to assume conscious control in his own hands, away from the blind instinct of mere predominant survival”  So the state—in its guise as “civilized man”—will channel and oversee the reproduction of the human race as well. In all these matters, the state will be guided, in turn, by wise and far-seeing  intellectuals of Keynes’s own sort. How could it be otherwise? Left to their own devices, the great majority of people are virtually helpless.

(...)

A weightier instance of the difficulty of classifying Keynes as a liberal is his essay “National Self-Sufficiency”. Here, laissez-faire and free trade are treated with characteristic Bloomsbury derision. In the dismal past, they had been viewed “almost as a part of the moral law,” a component of the “bundle of obsolete habiliments one’s mind drags round”. Very different, however, is Keynes’s posture toward the doctrines that were all the rage as he wrote. “Each year it becomes more obvious that the world is embarking on a variety of politico-economic experiments” as the presumptions of nineteenth-century free trade are abandoned. What are these “experiments”? They are those under way in Russia, Italy, Ireland (sic), and Germany. Even Britain and America are striving for “a new plan” .

At the time Keynes wrote this article, the doctrine of “national self-sufficiency” he was preaching was often identified with National Socialism and fascism. When Franklin Roosevelt “torpedoed” the London economic conference of June 1933, the president of the Reichsbank, Hjalmar Schacht, smugly told the Völkischer Beobachter (the official newspaper of the Nazi Party) that the American leader had adopted the economic philosophy of Hitler and Mussolini: “Take your economic fate in your own hand and you will help not only yourself but the whole world”

(...)

Keynes looked forward to the time when the love of money as mere possession “will be recognized for what it is, a somewhat disgusting morbidity, one of those semi-criminal, semi-pathological propensities which one hands over with a shudder to the specialists in mental disease”. Sad to say, Keynes does not elaborate on the treatment he anticipates that such specialists will mete out to the deranged persons diagnosed as suffering from this mental affliction.

(...)

his clearly expressed sympathy with the Soviet system (as well as, to a much lesser extent, with other totalitarian states), when added to his state-furthering economic theory and his state-dominated utopian vision, should give pause to those who so unhesitatingly enlist him in the liberal ranks. Viewing Keynes as perhaps “the model liberal of the twentieth century,” or as any authentic liberal at all, can only render an indispensable historical concept incoherent.

In Roosendaal en Bergen-op-Zoom worden de koffieshops gesloten. Is het gedoogbeleid nu failliet? Nee, maar het toont nog maar eens aan hoe irrationeel het drugsbeleid in mekaar steekt. Het verhaal is nu dat die koffieshops tot te veel overlast leiden. Maar als dat het criterium is dan moet ook het de verkoop en het gebruik van legale drugs worden aangepakt. Alcohol bijvoorbeeld leidt tot veel meer overlast dan softdrugs zoals cannabis. Huiselijk geweld, nachtlawaai in de buurt van café’s, ongevallen in het verkeer…

Persoonlijk ben ik er voorstander van om het gebruik van alle drugs te decriminaliseren. Zo lang je andere mensen geen last bezorgd, gebruik je wat je wil. Keukenmessen zijn toch ook niet verboden? De wet verbiedt zelfs niet dat je jezelf met je eigen keukenmes verwond. Alleen is het niet toegelaten om andere mensen te verwonden of zelfs te vermoorden. Je mag jezelf elke dag lazarus drinken. Geen probleem. Maar onder invloed je vrouw afranselen, levert je een langdurig verblijf in de gevangenis op. Normaal gezien toch.

Laten we een kat een kat noemen. Dergelijke decriminalisering, ook van harddrugs, is voor veel mensen onaanvaardbaar. Ik stel dan ook een tussenoplossing voor waarbij met name het gebruik van harddrugs verboden blijft, terwijl het gebruik van softdrugs wordt toegelaten. Veel belangrijker dan dat is de classificatie van wat harddrugs dan wel softdrugs zijn. Alcohol bijvoorbeeld kan dan moeilijk als een softdrug worden geclassificeerd : het is verslavend, is in grote hoeveelheden zeer ongezond en leidt tot allerlei lichamelijke klachten en leidt tot veel overlast voor anderen en voor de maatschappij. Roken is in bepaalde opzichten nog erger: verslavend, slecht voor je eigen gezondheid en de gezondheid van anderen. Alleen leidt roken niet, althans het is mij niet bekend, tot gewelddadig gedrag zoals dit bij alcohol wel het geval is.

Ondanks de problemen rond overdadig alcoholgebruik is alcohol legaal. Bij handelaars kan je zonder problemen elke dag terecht voor één of meerdere bakken bier; maar als je meer dan 5 gram cannabis in bezit hebt, ho maar. Nochtans zet cannabis niet aan tot gewelddadig gedrag, is hennep enkel verslavend wanneer het gemengd met nicotine wordt gerookt, kent cocaïne geen echte lichamelijke afkick verschijnselen, en zijn er van marihuana zelfs medische toepassingen bekend. Veel drugs die niet verboden zijn, blijken in de praktijk niet ongezond te zijn, en niet tot overlast te leiden. De overlast zit hem niet in het gebruik van die drugs, maar is precies het gevolg van de strijd die tegen het gebruik wordt gevoerd.

Laten we wel wezen: de overlast in Roosendaal en Bergen-op-Zoom is peanuts in vergelijking met de onnoemelijke slachtoffers van de “war on drugs”. Ga maar eens vragen in Colombia en Afghanistan.

Ik heb zo mijn twijfels bij al de maatregelen die men aan het nemen is om bedrijven uit de recessie te trekken. Het idee lijkt te zijn dat als de overheid ervoor kan zorgen dat kredieten blijven vloeien of dat als men desnoods zelf als overheid meer kredieten en subsidies ter beschikking stelt aan het bedrijfsleven alles wel in orde zal komen.

Ik vrees dat die benadering te eenzijdig focust op de aanbodkant van de kredietmarkt. En verrassend genoeg is zoals deze studie aantoont met de aanbodkant, ondanks de financiële crisis, niets mis mee. Kredieten blijven vloeien, banken blijven lenen aan mekaar, en hoe dan ook doen bedrijven voor het grootste deel van hun financiering (80%) géén beroep op het bankensysteem.

Nu handelt deze studie voor de V.S. en ik heb een vermoeden dat de situatie in Europa enigszins anders is, maar dat doet er in feite niet toe. Zelfs indien de markt voor kredieten op zijn gat zou liggen, dan nog is het een illusie te geloven dat men een recessie kan vermijden door de kredietverlening op één of andere manier opnieuw vlot te trekken. Men moet immers afrekenen met een dalende vraag. Als gevolg van de paniek, en door de recessie, stellen bedrijven sowieso investeringen uit, of het geld nu beschikbaar is of niet.

Het doet een beetje denken aan de Grote Depressie van de jaren dertig. Ook toen probeerde men met Keynesiaanse recepten de economie vlot te trekken. Maar zoals Robert Higgs heeft aangetoond lukte dat maar ten dele en bleef de werkloosheid tot aan de Tweede Wereldoorlog koppig hoog. Volgens Higgs moet de oorzaak daarvan gezocht worden in wat hij noemt "regime uncertainty". Het bedrijfsklimaat onder Roosevelt nodigde niet uit tot investeringen. Er werd te veel geëxperimenteerd, er was rechtsonzekerheid en bedrijven werden allerlei nieuwe lasten en verplichtingen opgelegd. In zulke situatie mag men nog zoveel geld in de economie pompen als men wil, veel zal het niet uithalen. De New Deal, kortom, was in de praktijk eerder een hinderpaal voor het herstel van de Amerikaane economie.

Ook nu probeert men dezelfde combinatie. Verlaging van rentevoeten, waarborgen van bankkredieten, verhogen subsidies enzovoorts aan de ene kant gecombineerd met allerlei vormen van herregulering aan de andere kant. De Franse president Sarkozy wil nu zelfs niet-financiële ondernemingen opnieuw nationaliseren. Deze aanslag op de eigendomsrechten van private ondernemingen zal ongetwijfeld leiden tot "regime uncertainty" en een verergering van de crisis. Iemand moet die man stoppen en ontmaskeren als de gevaarlijke staatssocialist die hij in werkelijkheid is. 

En verder moet in de eerste plaats werk worden gemaakt van een beter investeringsklimaat: verlaag de belastingen, verminder de administratieve lasten, flexibiliseer de arbeidsmarkt, dereguleer de niet-financiële markten (met name in de kleinhandel is er nog veel werk voor de boeg). Klinkt als marktfundamentalisme? Damn right it does! We hebben er meer van nodig in plaats van de Keynesiaanse recepten die Alan Greenspan jaren heeft toegepast en die geleid hebben tot de crisis waarin we nu zitten. We kunnen toch alleen maar meewarig glimlachen om naïeve veronderstellingen als deze niet?

Mocht de Amerikaanse huizenmarkt alsnog instorten, en de Amerikaanse en wereldeconomie in zijn val dreigen mee te sleuren, dan kan Greenspans opvolger het recept (renteverlaging) van zijn voorganger naar believen toepassen. In de hoop dat de rentetrap opnieuw de glijbaan blijkt te zijn die de economie aan een zachte landing helpt.

It is now becoming more and more evident that the financial crisis had given Obama wings. Since mid september there is a swing from McCain to Obama of 12 percentage points. That is a huge swing in such a short period. Who has abandoned McCain? Men, less educated, and independents. The last category obviously because they think that Obama is the better candidate to take them out of the crisis. McCain’s stupid remark earlier this year that he knows nothing about economics will not improve his image. And men and less educated? That is obvious as well. That means that the working class is finallly coming around voting for "yuppie" Obama. Unsurprisingly Obama has taken a lead in states, like Ohio and Florida, where the working class can make a difference. And whatever the final result; if McCain loses states like Ohio and Florida (which seems likely), he will lose the election.

De regering-Leterme heeft twee waarlijk hemeltergende maatregelen genomen. Ten eerste wordt opnieuw een bijdrage gevraagd aan Suez ten belope van 250 miljoen euro. Om wat te doen? Om het gat in de begroting te vullen! Om te beginnen is het werkelijk schandalig dat de overheid één instantie, het weze een bedrijf, of een bank, of een burger, of een instelling, dwingt bij te springen in de begroting. Dat is pure discriminatie. Suez heeft groot gelijk dat het naar het Grondwettelijk Hof stapt. Aan een individuele instantie kan enkel een bijdrage worden gevraagd als daar een prestatie of dienstverlening vanwege de overheid tegenover staat. Algemene uitgaven daarentegen worden vanuit de algemene middelen gefinancieerd. Stel dat de regering aan één bedrijf een hoger vennootschapstarief zou opleggen. Of een individuele burger tegen een hoger marginaal tarief zou belasten. We zouden het terecht niet pikken. Vervolgens moet worden vastgesteld dat uiteindelijk de energieverbruiker de klos is. Suez beschikt over een quasi-monopolie. Het zal de heffing dus doorrekenen aan de verbruiker die meer voor zijn energie moet betalen. Een verkapte discriminerende belasting.

En dan is er die "vergeten" maatregelen: de herinvoering van het cliquetsysteem. Dat is toch te gek voor woorden. Het is economische crisis. Regeringen overal ter wereld doen verwoede inspanningen om de banken te herkapitaliseren. Zodat ze blijven lenen aan de bedrijven. Zodat die op hun beurt blijven investeren. Maar bedrijven investeren sowieso niet in een slecht economische klimaat, zelfs niet als het geld voorhanden is. Het rendement van veel investeringen is verminderd, en ze worden dus uitgesteld. Het vetrouwen van de consument moet terug komen zodat ze meer consumeren. De daling van de energieprijzen is op dat vlak zeker wel gekomen. Bovendien verhoogt dit opnieuw de "return on investment". En wat doet de regering nu? Die daling teniet doen! Ja maar, er moet toch bespaart worden op energieverbruik? Juist. Maar waarom worden de verwarmingscheques dan opgetrokken? Deze maatregel was bedoeld om mensen met een laag inkomen bij te staan wanneer ze als gevolg van hoge energieprijzen in de problemen kwamen. Nu wordt ze uitgebreid naar mensen met een gemiddeld inkomen op het moment dat de prijzen dalen. Dat zal ongetwijfeld het verbruik verminderen! Begrijpe wie kan.

Dat zijn dus al drie slechte maatregelen.

Noam Chomsky heeft niet graag dat hem een politiek label wordt opgekleeft, maar hij noemt zichzelf vaak een libertaire socialist of zelfs een anarchist. Voor zij die dat ook denken was het interview zondagavond op Canvas ongetwijfeld aan afknapper. Johan Depoortere vroeg naar zijn mening over de financiële crisis. Je zou dan denken dat Chomsky een tirade zou afsteken tegen het staatskapitalisme, toch het zwarte schaap van elke rechtgeaarde anarchist, zelfs van elke anarcho-kapitalist.

In de plaats daarvan kwam Chomsky niet verder dan het napraten van de obligate sociaal-democratische kritiek op de werking van de vrije markt. Aan elke marktransactie zijn externaliteiten verbonden, orakelde de geniale professor. Ik verkoop jou bijvoorbeeld een auto, en het simpele feit dat we die transactie afsluiten, heeft ook effecten op anderen die niet bij die transacte betrokken zijn. Elke auto die gekocht wordt betekent immers meer vervuiling, files enz...We houden echter geen rekening met die effecten, de markt internaliseert ze niet. Nu zijn deze externaliteiten in de meeste markten vrij beperkt, maar in de financiële markten wordt het een systematische (systemisch, is de correcte term) probleem. Vandaar de crisis.

Of dit nu de correcte argumentatie is of niet (ik denk het niet), het blijft opmerkelijk dat precies iemand als Chomsky ze gebruikt. Want als de oorzaak ligt bij het falen van de markt, dan ligt de oplossing natuurlijk bij ingriijpen vanwege de staat. De oplossing is dan één of andere vorm van staatssocialisme, of anders uitgedrukt sociaal-democratie. Maar Chomsky verzet zich met klem tegen de suggestie dat hij voorstander is van staatssocialisme. Hij noemt zichzelf een libertaire socialist en beschouwt de staat als een illegitiem machtscentrum.

En hoe je het nu draait of keert, een werkelijke vrije markt, is het tegenovergestelde van macht of dwang. De essentie van een vrije markt is dat transacties vrijwillig worden aangegaan, omdat beide partijen er voordeel bij hebben ze af te sluiten. Er is geen sprake van dwang of tiranie, zoals dat bij het optreden van de staat wel het geval is. Iemand als Noam Chomsky zal de eerste zijn om je daarop te wijzen. De bewijsvoering dat het uitoefenen van macht absoluut nodig is, ligt bij diegene die ze uitoefent, stelt Chomsky terecht. Kortom, elke libertair, zelfs een libertaire socialist, zal erkennen dat een vrije markt de voorkeur verdient boven de staat omdat er geen sprake is van dwang. En hij zal dit erkennen zelfs ondanks de vaststelling dat  markten kunnen falen. Maar dat kunnen overheden ook.

Het feit dat Chomsky de nadruk legt op martkfalen en niet op vrijwilligheid versus dwang toont aan dat hij helemaal geen anarchist is, maar een sociaal-democraat.

So then a few weeks before the U.S. elections Barack Obama is running away from his opponent in the opinion polls. It’s about time. One of the mysteries to date is why his showing in the polls not been much better. Even now a landslide is still not in the offing. All the while his opponent is a member of the same party of the most unpopular president since Richard Nixon, while the bad state of the economy must also favor the challenger and the man who promises change. Change. Change.

But only now, with the financial crisis hitting hardest, is Obama really surging ahead. Why this poor showing? The lastest explanation was: the color of his skin. But the fact that he is black seems to be more of a boon than a bane, at least according to this Gallup survey. His race could well help him in gaining the presidentcy instead of losing it. 

So what is the explanation then? I say: religion. Now of course Obama is a very religious person and he does advertise that fact. But that’s beside the point. According to Robert William Fogel, a third of American adults are deeply religious, and they vote according to their religious convictions. These voters have shifted their allegiance from an almost even postition between Republicans and Democrats to an overwhelming Republican one (three to one at the time Fogel was writing, probably even more so today).

The consequences of this shift is big: 7 percentages points more votes for the Republicans, 7 less for the Democrats. A difference of 14 points. As a result we should expect the dominance of the Republican Party in American politics. And indeed at least with G.W. Bush the Christian Coalition decided the result of the election in favor of the Republican candidate. Without those voters G.W. Bush would not have been re-elected in 2004.

That also explains the gamble of McCain with Sarah Palin. Scrambling together all the religious inspired voters you can get. Indeed, while it’s very unlikely they will vote for Obama they also can stay home of course. And it seems likely that the turnout of religious voters will be much less than in 2004. In 2004 the war on terror, the war in Iraq and moral issues like abortion and gay marriage were at the forefront of the campaign. That worked to the adantage of the Republicans. Now it’s the economy. Iraq, the war on terror, gay marriage: all irrelevant now. And with the choice of Sarah Palin, McCain has lost his last trump card to convince voters that he is the right man: his experience (and the unexperience of Obama).

So my guess is that religion will prevent Obama from winning with a landslide. But the state of the economy and McCain’s choice of Palin will give him the presidency anyway. Unless...

In het licht van de financiële crisis kan het interessant zijn om eens terug te grijpen tot een ouderwetse marxistische analyse. Karl Marx heeft inderdaad een bepaalde kritiek op het kapitalisme uitgewerkt die nu van pas kan komen.

We beginnen met een ruileconomie. Goederen worden verruild tegen goederen. In de notatie van Marx:

C - C’ waarbij C’ > C

Ik verruil een goed (C) tegen een ander goed (C’), waarbij dit tweede goed voor mij meer waarde heeft. Anders heeft de ruil uiteraard geen zin. Ik ga geen goed ruilen tegen een goed dat minder waard is. Probleem is : hoe bepaal je dat C’ meer waard is dan C? Je hebt een effectief ruilmiddel nodig (a medium of exchange). We introduceren nu... geld. Wanneer iemand een goed verkoopt, krijgt hij geld in de plaats. Met dat geld kan hij dan een ander goed aanschaffen. Of:

C - M - C’

Noem dit een markteconomie, waarbij geld enkel dient als smeermiddel om goederen te kopen en te verkopen. Geld is een middel, geen doel op zich. Maar, zo stelt Marx, dat is nu niet echt naar de zin van de kapitalist. Hij wil geld "maken" in plaats van goederen en diensten. De formule wordt dan:

M - C - M’ waarbij uiteraard M’ > M

Noem dit kapitalisme. Een kapitalist gebruikt geld (M) om goederen (C) te produceren die meer geld opbrengen (M’). Geld is nu niet langer een middel, maar een doel op zich. De productie van goederen en diensten zijn nu het middel, en niet langer het doel. Nu nog één stap verder en we zijn er. In deze stap wordt de rol van de productie van producten en diensten volledig uitgeschakeld. We krijgen dan:

M - M’ 

Noem dit financieel kapitalisme. De reële economie, daar waar goederen en diensten worden geproduceerd, speelt geen rol meer. Geld brengt meer geld op zonder de omweg van de reële economie. Marx en anderen noemden dit de "cash nexus" of nog de "money nexus".

Het eigenlijke doel van het economische systeem - goederen voortbrengen - wordt nu volledig uit het oog verloren. Ergo, de dealings in het financieel kapitalisme kunnen tot gevolg hebben dat de reële economie kopje onder te doen gaan. Wat nu dreigt te gebeuren. Kortom, een markteconomie en het financieel kapitalisme zijn niet noodzakelijk vrienden van mekaar. 

Deze marxistische kritiek op het (financieel) kapitalisme is waardevol, zoals de recente crisis aantoont. C - C’ is ok, maar botst uiteindelijk op een hele reeks beperkingen. Economische groei is uitgesloten. In een ruileconomie is en blijft iedereen arm. C - M - C’ is ook ok, maar beschrijft enkel de consumptiekant van de economie. Ook M - C - M’ is in principe verdedigbaar: de kapitalist mag winst maken zo lang hij die winst maar bereikt via de productie van reële goederen die nuttig zijn voor de maatschappij.

En M - M’? Vraagteken. Maar je hoeft geen marxist te zijn om te beseffen dat er iets mis is wanneer de algemene opvatting overheerst dat het rechtstreeks geld maken, in de letterlijke betekenis van het woord, het ultieme doel is geworden. Het risico bestaat dat M - M’ leidt tot een crisis waarbij ook de legitieme kapitalistische markteconomie meegesleurd dreigt te worden. En wat dan? Terug naar C - C’?

Nee, zover zal het wel niet komen. Maar als zelfs iemand als Mark Skousen erkent dat Karl Marx hier een belangrijk punt heeft, dan zijn we het aan onszelf verplicht om meer na te denken over de mogelijk desastreuze gevolgen van de "money nexus".

In een merkwaardig interview met De Morgen stelt Ivan Van de Cloot, de hoofdeconoom van het Itinera Instituut, een onafhankelijke denktank, dat niemand minder dan Alan Greenspan de hoofdverantwoordelijke is voor de huidige financiële crisis. Volgens Van de Cloot zijn daarvoor twee redenen: een praktische en een ideologische. Eerst de praktische. Greenspan was een bijzonder interventionistische centrale bankier die telkens wanneer het mis dreigde te lopen tussen beide kwam met renteverlagingen. Van de Cloot:

Speculanten en bankiers wisten dat ze bij hem geen enkel risico liepen. Als het fout dreigde te gaan op de beurs, dan verlaagde de Fed nog wel even de rente. Op die manier is een soort moreel verval ontstaan op de markt. Daar ligt de oorsprong van de uitwassen van complexe derivaten en de steeds wildere en exotische vormen van hypotheekleningen die aan mensen werden aangesmeerd.

Er was, dixit Van de Cloot, echter ook nog een ideologische reden. Greenspan was een markfundamentalist, die geloofde in de zelfcorrigerende gaven van de markt:

Dat de markt zichzelf zou reguleren was voor Greenspan een absoluut geloofspunt. (...) Wel, we ondervinden nu eens te meer dat de markt zichzelf niet reguleert.

En dan denk ik: wacht even, hier klopt iets niet. Als Greenspan echt zo’n heilig geloof had in de zelfcorrigerende werking van de markt, waarom kwam hij dan telkens tussen beide wanneer er iets fout ging op de beurs? Waarom dan niet de markt zijn werk laten doen en speculanten en bankiers zelf de gevolgen laten dragen van hun roekeloze avonturen? In dat geval was de rente hoog gebleven en waren er minder "uitwassen van complexe derivaten" en "steeds wildere en exotische vormen van hypotheekleningen" geweest. Punt is natuurlijk dat door zijn interventionistisch gedrag Greenspan verhinderde dat de markt zichzelf kón reguleren. En met de "bail-out" van Paulson, zelf afkomstig uit de financiële wereld van speculanten en bankiers, gebeurt nu net hetzelfde.

Het is in feite nog erger. Als Greenspan een marktfundamentalist was, waarom stond hij dan aan het hoofd van de machtigste centrale bank van de wereld? Het is immers precies de taak van een centrale bankier om de markt te corrigeren, indien hij dat nodig acht. En zoals Van de Cloot zelf zegt, corrigeerde Greenspan de markt meer dan de meesten lief was, allemaal ten dienste van zijn makkers op Wall Street uiteraard. Het moreel verval op de markt is niet onstaan door de werking van de markt zelf, maar door de interventies van Greenspan. Voor een heilig geloof in de zelfcorrigerende werking van de markt kan dat tellen.

Het ziet er naar uit dat Ivan Van de Cloot meehuilt met die wolven die de schuld van de crisis willen afschuiven op het falen van de markt. Voor de hoofdeconoom van Itinera, toch een marktvriendelijke denktank, is dat een bijzonder teleurstellende vaststelling.

Chris Sciabarra makes a clarifying observation:

The current state and the current banking sector require one another; neither can exist without the other. They are so reciprocally intertwined that each is an extension of the other.

Exactly. We see at the moment a crisis of financial capitalism, but of a particular sort: a crisis of  financial state capitalism. Up until now the bankers were at the helm, although with some kind of governmental oversight. They were called the masters of the universe by the Financial Times. In countries like Sweden and Belgium the power to run the system has now (partly) shifted from the bankers to the politicians. This has some advantages. No reckless adventures anymore in subprime and other loans, at least not for the time being. And no profiteering anymore by investment bankers and managers. There are also some disadvantages. There is no reason to assume that those appointed by the politicians will be better masters, ehm, managers. And capitalism may well lose some of its dynamism. The gain, however, will be more stability and for the moment that may well be a good thing.  

Whatever that may be it’s still only a temporary shift off emphasis within the system. The one class of apparatchiks has been relieved of duty by the other class. But the system itself remains firmly in place. I think that’s called a bail-out. A free market it is not.