Via Koen Robeys, Paul Krugman maakt het punt dat, ja welk punt maakt hij eigenlijk? Misschien dit: dat overheidsschulden niet zo’n belangrijke rol hebben gespeeld in de eurocrisis. Kijk maar eens naar de gemiddeld evolutie in Spanje, Ierland, Griekenland en Italië. De overheidstekorten daalden voor de crisis, en namen toe erna.

En dan denk ik: so what?

 

Ten eerste is het nogal evident dat ook de overheid profiteert van goede tijden, terwijl de overheidsfinanciën verslechteren als de economie de dieperik ingaat. En zelfs dan nog slaagden landen als Griekenland en Verenigde Staten in tijden van economische voorspoed erin om de tekorten op te stapelen en de overheidsschuld uit de hand te laten lopen.

 

Ten tweede verdoezelt Krugman’s gemiddelde het feit dat de evolutie van de overheidsfinanciën het gevolg is van twee landen, Ierland en Spanje, waar inderdaad een voorzichtig fiscaal beleid werd gevoerd. In de andere landen speelde het overheidstekort dus wel degelijk een rol in het onstaan van de eurocrisis.

 

Ten derde houdt de grafiek Krugman geen rekening met de schulden van gezinnen en bedrijven. Private schulden namen óók fors toe in Ierland en Spanje. Er werd erop los gespendeerd, en ik weet niet hoor, maar lage rentevoeten zullen er toch wel iets mee te maken hebben. Waarom zou je niet spenderen als het zogoed als "gratis" is?

 

Kortom, als je een "gemiddelde" maakt van enkel de overheidsschuld, dan lijkt het inderdaad allemaal niet zo erg. Integendeel, dan hebben we opnieuw inflatie nodig, want enkel zo kan de economie weer groeien, en zullen de overheidstekorten als sneeuw voor de zon smelten. En kunnen we weer allemaal terug vrolijk spenderen, want het is terug opnieuw "gratis".

  

Mmmmm. Lijkt me niet direct een duurzame oplossing. Maar goed, ik heb nu eenmaal niet het verstand van een Paul Krugman. 

Al enige tijd wordt de stelling verkondigd, dat de eurocrisis niet veroozaakt is door (overheids)schulden, maar door kapitaalstromen van de centrale rijke eurolanden naar de "armere" periferie. Die kapitaalstromen leidde in die landen tot economische groei, maar ook tot inflatie, kostenstijgingen en bijgevolg tot een verminderd concurrentievermogen. De kapitaalstromen waren simpelweg het gevolg van de invoering van de euro, die wisselkoersschommelingen elimineerde. De landen zelf treffen geen schuld, net zomin als de Europese Centrale Bank.

 

Waar had ik nog zoiets gehoord? Enkele jaren eerder, bij Ben Bernanke. Zijn verklaring voor de financiële crisis van 2007-2008 lijkt treffend op de verklaring van de eurocrisis. China heeft een spaaroverschot. En al dat kapitaal is om de één of andere mysterieuze reden naar de Verenigde Staten gestroomd, en heeft aldaar de huizenzeepbel mogelijk gemaakt, die vervolgens is uiteengebarsten. De FED zelf treft geen schuld. Immers, zij heeft de rente vanaf 2005 stelselmatig verhoogd, maar door al die kapitaalstromen bleef de lange termijnrente laag. En bij de aankoop van huizen is het vooral die rente die telt nietwaar?

 

Enig scepticisme is hier gewettigd. Kapitaalstromen hebben de crisissen niet veroorzaakt, zij waren eerder het gevolg van acties van met name de centrale banken, en, in sommige landen (maar niet alle), door de opeenstapeling van overheidstekorten. Te lage rentevoeten hebben een zeepbel veroorzaakt, die deels door internationale kapitaalstromen werden gefinancierd. In een aantal landen - zoals de V.S. en Griekenland - financierden die kapitaalstromen tevens oplopende tekorten op de begroting. Die stromen hebben die boom en tekorten dus niet veroorzaakt, hooguit hebben ze landen als Griekenland toegelaten om op goedkope manier verder schulden op te bouwen.

 

Om dit te illustreren moeten we de twee crisissen weer even voor onze ogen afraaien. Laat ik beginnen met de Verenigde Staten. Een goed boek in dit verband is Lost Decades: The Making of America’s Debt Crisis and the Long Recovery van Menzie Chinn en Jeffry Frieden, economen van centrum-linkse signatuur en dus een onverdachte bron. Eind jaren negentig van vorige eeuw was het overheidsbudget in evenwicht. De overheidsschuld daalde snel. Te snel, volgens Alan Greenspan. Al die overschotten zouden immers leiden tot toenemende claims van de overheid op private activa. Dus moesten de overschotten weg, bij voorkeur via lastenverlagingen. Bush bediende Greenspan op zijn wenken. Maar Bush deed meer: hij verhoogde ook de overheidsuitgaven en voerde twee extreem dure oorlogen. Het waren met andere woorden bewuste beslissingen om meer uit te geven en meer schulden te maken. Bewuste beslissingen genomen in Amerika. Het waren niet de Chinezen die de Amerikanen dwongen om meer schulden te maken. Immers, andere landen zoals Canada en Duitsland, maakten weinig of geen gebruik van het goedkope spaargeld van de Chinezen (en anderen). 

Niet alleen de overheid, ook de Amerikaanse burger begon meer uit te geven en schulden op te bouwen. Niet het spaaroverschot van de Chinezen was daarvoor verantwoordelijk, maar wel de lastenverlagingen van de regering-Bush en de renteverlagingen van Alan Greenspan. Tussen 2002 en 2004 bedroeg de rente 1,4%, terwijl de inflatie gemiddeld 2,4% beliep. De reële rente (nominale rente - inflatie) was dan ook negatief. Schulden aangaan is in dergelijke omstandigheden uiteraad zeer interessant. De schuld van de gemiddelde Amerikaan schoot omhoog van 93.000 dollar naar 158.000 dollar. Lenen op dergelijke schaal bleek enkel mogelijk via kapitaalstromen vanuit het buitenland. Het faciliteerde bijgevolg de schuldopbouw maar was er dus niet de oorzaak van. Die ligt bij beslissingen van de overheid en de centrale bank. 

De eurocrisis dan. Johan Van Overtveldt presenteert met veel grafieken en tabellen het verhaal van deze crisis. En opnieuw spelen de kapitaalstromen slechts een bijrol. De hoofdrol bleek weggelegd voor het monetair beleid van de Europese Centrale Bank, en het budgettair beleid van een aantal, maar niet alle, lidstaten van de EU. Vooreest het monetair beleid. De ECB legt rentevoeten vast in functie van de economische toestand in de grote lidstaten, in de eerste plaats Duitsland en Frankrijk. Begin deze eeuw lag de groei er laag, inflatie was beperkt en de werkloosheid was hoog. Ook de ECB zag zich daarom verplicht de rentevoeten laag te houden, te laag echter voor landen met hogere groei en inflatie. 

Lidmaatschap van de EU wàs voordelig, maar niet omdat kapitaalstromen onstonden als gevolg van de eliminatie van het wisselkoersrisico. Wel omdat ook dit een neerwaartse druk uitoefende op de rentevoeten, onder andere door een daling van de risicopremies. In de Verenigde Staten vond een analoge ontwikkeling plaats. De kapitaalstromen hadden immers het effect dat de lange termijn rentevoeten laag bleven, zelfs nadat de FED vanaf 2005 haar (korte termijn) rentevoeten begon te verhogen. Daardoor kon de boom niet worden afgeremd, alhoewel de FED nog andere instrumenten had om daar iets aan te doen. Wat ze evenwel naliet. 

Wat er ook van zij, voor landen als Griekenland, was lidmaatschap een waar festijn. Ook daar werden de reële rentevoeten in sommige gevallen negatief. De spread met Duitsland verdween, er kon dus geleend worden tegen de voorwaarden van de meest kredietwaardige natie van Europa. En lenen deden ze: in Spanje, Portugal, Griekenland en Ierland. In sommige landen deed de overheid vrolijk mee (Griekenland), in andere niet (Ierland). Hoe dan ook, de consumptie steeg, de inflatie ook, waardoor de reële rente nog verder daalde, en lenen nóg interessanter werd. Als men meer uitgeeft dan produceert, ontstaat een tekort op de lopende rekening. Dat tekort moet worden gefinancierd met name door te lenen in het buitenland. Aldus kwamen de kapitaalstromen op gang.

En hier speelt de eliminatie van het wisselkoersrisico wél een rol: door de afwezigheid ervan zagen buitenlandse banken geen graten in het verstrekken van leningen. Banken uit landen met een overschot op de lopende rekening financierden dus de landen met een tekort. De gelijkenis met wat er gebeurde tussen China (overschot) en de V.S. (tekort) is frappant. China verstrekte de Verenigde Staten het nodige kapitaal om in China geproduceerde goederen (vaak door Amerikaanse bedrijven) te kopen.

Waarvoor werd het geld in Europa gebruikt? In landen als Spanje en Ierland vooral voor de financiering van een vastgoedzeepbel, in landen als Griekenland en Portugal er bovenop ook nog voor de financiering van een boven zijn stand levende overheid. De groei van de woningbouw tussen 2000 en 2007 bedroeg in al deze landen zowat 60% terwijl voor de rest van de EU dat percentage gemiddeld slechts 12% was. Een groei overigens die men, net zoals in de V.S., en ondanks de kapitaalstromen, wel degelijk had kunnen afremmen. Hogere reserve-eisen bij het verstrekken van hypotheekleningen had het verschil kunnen maken. Maar ook hier gaf men niet thuis.

Een beter voorbeeld van de Oostenrijkse "businesscycle" theorie valt moeilijker te vinden. Lage rentevoeten leidde tot een misallocatie van middelen naar een klein aantal sectoren van de economie, in dit geval de vastgoedsector en de overheid. Die toevloed van middelen zorgde voor een zeepbel, maar ook van stijgende lonen. Omdat de productiviteit echter achterbleef bij de stijgende lonen (en dus stijgende arbeidskosten) kreeg het internationaal concurrentievermogen van die landen een forse klap: Griekenland bvb. zakte op de lijst van de Wereldbank naar de 109de plaats. De eurocrisis was een feit. Nogmaals: lage rentevoeten zijn de oorzaak, niet de internationale kapitaalstromen. Die waren een reactie op, niet de oorzaak van.

 

Het hoeft geen betoog dat de Chinezen en de Europese banken graag bereid waren het geld te lenen. Veilig en winstgevend, wie zou zoiets laten liggen? Daardoor hebben ze zeker bijgedragen aan de zeepbel. Maar zij zijn de ware schuldigen niet. De werkelijkheid leert dat die elders moeten worden gezocht.

Wie had dat gedacht? Jaap Kruithof is gereïncarneerd in Aartsbisschop Léonard die een regelrechte haatspeech afstak tegenover neoliberalen, bankiers en kapitalisten. Het neoliberalisme is weer eens de schuld van alles. Enfin, van alles wat verkeerd gaat. Die afgezaagde plaat (sinds 1990 al!) geraakt maar niet uitgedraaid. Wedden dat hij ditmaal enkel goedkeuring zal krijgen? Homosexualiteit als zondig bestempelen, dat kan niet, maar het neoliberalisme als misdadig afschilderen is geen probleem natuurlijk.

Wat volgt is mijn bijdrage tot het Breakthrough Manifest van het Itinera-Institute¹:

Volgende vaststellingen nopen tot een radicale herziening van het innovatiebeleid. De Barcelona-doelstellingen zijn kwantitatieve doelstellingen die geen rekening houden met perverse effecten. Meer financiële middelen leiden niet automatisch tot meer innovatie. Het tegendeel kan waar zijn. Zo stelt men vast dat landen die relatief kleine bedragen vrijmaken voor innovatie economisch niet noodzakelijk slecht scoren. Het is bovendien niet duidelijk of de inspanningen van de overheid complementair zijn aan private inspanningen of dat er net sprake is van verdringingseffecten. Studies van de OESO wijzen op de laatste mogelijkheid.  Bedrijven ten slotte zullen enkel innoveren als dit rendabel is. Als dergelijke innovatie-investeringen integendeel gebeuren omdat de overheid er financiering voor voorziet, is er wellicht sprake van verspilling van middelen.

Overheidsinspanningen op vlak van onderzoek & ontwikkeling moeten drastisch worden beperkt, bij voorkeur  tot onderzoek in nieuwe baanbrekende technologieën. De ervaring inzake nanotechnologie leert evenwel dat ook hier een grote private inbreng en zelfs sturing noodzakelijk zijn.  Eventuele overheidsfinanciering van private innovatie dient te gebeuren via fiscale stimulansen. Subsidies blijven beperkt tot beginnende ondernemers die nog geen winst hebben gemaakt.  In de eerste plaats dient de overheid echter te zorgen voor een ondernemingsvriendelijk omgevingsklimaat waarin innovatie kan renderen.  Dit verhindert met name dat grote ondernemingen hun onderzoekscentra verplaatsen naar het buitenland. Concurrentie ten slotte blijft de beste stimulans voor bedrijven om te innoveren. Een economie die open staat voor buitenlandse concurrentie en investeringen en voor de invoer van goederen en diensten zal dus ook een innoverende economie (moeten) zijn. Dit betekent dat de Europese Unie zijn handelspolitiek verder dient te liberaliseren, desnoods op eenzijdige manier.

 

(1) Een gederadicaliseerde en gepolijste versie van mijn echte opvattingen. Volgens mij heeft de overheid helemaal geen rol te spelen. Zie ook het boek van Terence Kealey. Of deze video.

Fake. Dat is het eerste woord dat in mij opkomt als ik lees over het "vertrek" van Steve Stevaert. In mijn ogen is zowat alles aan die man "fake". Het socialisme dat hij voorstond was "fake", zijn onliners op voorhand uitgedacht en grondig gerepeteerd om ze spontaan te doen lijken, zijn gouverneurschap van Limburg bleek maar een grap, ja zelfs zijn voornaam is vals. Stevaert heet immers Robert en niet Steve.

 

Over het socialisme zei Stevaert: het socialisme zal gezellig zijn of het zal niet zijn. En dus maakt hij de bussen gratis en deelde hij barbequecheques uit. Behalve het feit dat daarvoor belastinggeld werd gebruikt, hebben dergelijke initiatieven in de grond niets met socialisme te maken. Met gezelligheid misschien wel, met socialisme niet. Want het zijn noch de armsten, noch de arbeiders die er veel baat bij hebben.

 

Net zo als met de afschaffing van het kijk- en luistergeld. Een degressieve belasting en dus was de afschaffing ervan socialistisch, oreerde Stevaert. Een vals argument, want de afschaffing ervan komt in de eerste plaats de middenklasse ten goede. Met de middelen ervan had de overheid bovendien wel echt iets kunnen doen voor de lagere inkomens. Idem voor gratis elektriciteit: verschillende studies hebben uitgewezen dat ook dat géén maatregel was die de meest behoevenden ten goede kwam. Die hebben inderdaad niet veel aan gezelligheid.

 

Intussen weten we ook dat zijn beruchte onliners niet ter plekke werden uitgevonden, maar dat ze deel uitmaakten van een uitgekiende en op voorhand uitgedachte strategie. Op dat vlak moet Stevaert zijn meerdere erkennen in politici als De Wever, Tobback of Dehaene. Maar goed, die waren/zijn echt en Stevaert dus niet. Het gouverneurschap van Limburg werd speciaal voor hem gereserveerd. Een job voor het leven, maar Stevaert hield het na vier jaar al voor bekeken.

 

Imago, zichzelf verkopen, daar was het Stevaert om te doen. En dat gaat niet als je Robert heet. Dus "verkocht" hij zichzelf als Steve. En als "teletubbie". Waarom niet overigens? Die zijn ook niet echt. Net zoals Robert, ehm, Steve.

Fake dus.